ontbreekt het linkerframe?
- klik hier voor herladen
- klik hier voor herladen
Salvia Roger Bastin
sprongetjes: perkgoed, echte salie, border salie, bloemen, Amerika, China, Servië, Mexico, Zuid-Amerika, kuipplanten, culinair
foto: Salvia corrugata
Een van de grootste geslachten in het plantenrijk met 900 soorten plus ondersoorten en de nodige cultivars biedt veel variatie. Er zijn enorm veel verschillende kleuren en groeiwijzen, kleine heesters en kruidachtige planten, perkplanten, vaste planten en kuipplanten. De sterkst geurende planten die we kennen zijn Salvias. Meer of minder bekende culinaire en medicinale toepassingen zijn er volop. Salvia is leuk om te sparen. Er zijn dan ook fanatieke verzamelaars van Salvia soorten over de hele wereld. Zoals Betsy Clebsch uit Californië die het prachtige ‘A Book of Salvia’s’ schreef, dat twee jaar geleden uitkwam; Sue Templeton uit Australie; Richard Dufresne, collectie houder in de VS; Christine Yeo, de Engelse nationale collectie houdster en Pepinière de la Foux in Frankrijk. Via internet speelt de Salvia maffia tegenwoordig haar quartetspel. Daardoor kunnen we snel informatie uitwisselen en planten bespreken. De emailtjes van Sue uit Australië waarin ze beschrijft hoe Salvia in haar tuin bloeit terwijl bij ons sneeuw ligt, komen eerder aan dan ze werden verstuurd.
Vrij snel na het boek van Betsy volgde vorig jaar een prachtig deel in de serie ‘Gardeners Guide to Growing’ over Salvias door John Sutton dat deze zomer in een Nederlandse vertaling zal verschijnen. De overwegend warme en felle kleuren van de bloemen foto’s in vooral dit laatste boek maken het een van de opwekkendste tuinboeken die ik ken.
Natuurlijk zijn er ook overeenkomsten waar we Salvia aan kunnen herkennen. De familie kenmerken van de lipbloemen familie, de Lamiaceae, zijn: kruisgewijs geplaatst blad aan een vierkantige stengel. De bloemblaadjes vormen met elkaar een buis met een dubbele onderlip. Het vruchtbeginsel is vierdelig en per bloem kunnen zich dus ook maximaal vier zaden ontwikkelen. Typisch voor Salvia is het hefboom mechanisme aan de meeldraden dat er voor zorgt dat wanneer een bij in de bloem kruipt het achterlijf wordt bepoederd met stuifmeel. Botanische beschrijvingen van planten zijn voor de leek nogal abstract. Een heel andere dimensie in het herkennen van planten zijn de opmerkelijke geuren, die met name in tropische Salvia soorten rijk vertegenwoordigd zijn.
foto: Salvia bulleyana
Het eerste waar veel mensen aan denken bij Salvia is het perkplantje dat in Franse en Italiaanse gemeente perken zo veel en oogverblindend wordt toegepast: Salvia splendens. De ‘serieuze tuinier’ is natuurlijk al lang op dit stijve plantje uitgekeken. Er zijn nieuwe cultivars verschenen in zalm of andere pastelkleuren waardoor we nog wel eens in de verleiding worden gebracht. Maar er is zoveel meer.
terug naar de top
Wie had ooit gedacht, dat die brave voortuintjes met Salvia splendens op rijtjes eigenlijk drugsplantages zijn? Salvia divinorum werd door de Zuid-Amerikaanse Mazateken indianen als hallucinogeen middel gebruikt. De werkzame stof in Salvia divinorum is Salvinorine deze is ook gevonden in het bekende perkplantje. Als sierplant is ook Salvia divinorum niet mijn eerste keus.
Echte Salie
Salie is misschien wel het meest gebruikte woord bij Lingo vanwege de ideale letterkombinatie. Het keukenkruid; echte Salie, Salvia officinalis, is een mediterrane plant voor een droge en zonnige standplaats, die we ook als sierplant regelmatig tegenkomen. Er is een vorm met donkerpaars blad: ‘Purpurascens’ en zelfs van die purperen vorm zijn weer verschillende klonen in omloop daarom moet de plant tegenwoordig officieel als Salvia officinalis Purpurascens Group worden aangeduid. ‘Robin Hill’ is een benoemde cultivar uit die groep met wat blauwer blauwer en langer blad. De geelbonte vorm ‘Icterina’ wordt soms als ‘Aurea’ verkocht. Het blad is zachtgroen met geel en vooral wanneer de plant aan de groei is is het heel aantrekkelijk. Een volledig gele vorm bestaat ook onder de naam: ‘Kew Gold’. En voor de liefhebbers van Victoriaanse rariteiten of mensen die geen keuze kunnen maken uit de boventaande is er ook nog een driekleurige die heel toepasselijk ‘Tricolor’ heet. Natuurlijk is er ook een roze bloeiende vorm: ‘Rubriflora’ of ‘Rosea’, een witte vorm: ‘Albiflora’ en een vorm met reusachtig blad: 'Berggarten’. De laatste is de sterkste cultivar die laag en breed uitgroeit en zo een mooi grijs massief vormt Het blad is zo groot als spinazieblad. Bloemen maakt ‘Berggarten’ slechts sporadisch. Een mooie en eveneens betrouwbare vorm van de gewone Salie is de donkergrijze ‘Würzburg’. Deze is bijna net zo standvastig als ‘Berggarten’ maar bloeit bovendien rijk en heeft mooie donkere knoppen en stengels.
foto: Salvia multicaulis
Nauw verwant aan Salvia officinalis is de smalbladige Spaanse Salie: Salvia lavandulifolia die veel aromatischer is dan echte Salie en daarom mijn voorkeur geniet bij culinaire toepassingen zoals in tomatensaus. Ook uit Spanje afkomstig is de nog veel grijzere Salvia blancoana, de geur grenst aan die van eucalyptus en de plant heeft charmant lepelvormig blad aan min of meer plat over de grond liggende stengels. Op droge plekken is ook deze bij ons winterhard. Net als het botanisch grapje, Salvia multicaulis, dat als het ware twee keer bloeit. Eerst verschijnen de kleine blauwe bloemen alsof het gewone Salie was maar als die verwelken begint de calyx (de knop waar de bloem uit kwam) uit te groeien en als deze in de zon rood kleurt is de schijn van een tweede bloei gewekt. Tot mijn verrassing overleefde deze zeldzame Turkse plant zelfs de natte winter van ‘98.
Border Salie
De ervaren tuinier waardeert de tuinmerites van Salvia nemorosa en Salvia x sylvestris. Over de naamgeving bestaat wat verwarring. Salvia nemorosa, Salvia sylvestris en Salvia x superba zijn nauw verwant. Het meest compact is nemorosa, sylvestris is bossiger, superba meer opgaand. Het zijn allemaal makkelijke en betrouwbare tuinplanten die eindeloos bloeien, zeker als ze een keer ingeknipt worden halverwege de zomer. De verschillen tussen de cultivars zijn niet altijd groot. Salvia nemorosa 'Amethyst' is zeer elegant met lange bloeiaren, licht roze bloemen en donker paars-rode kelk en stelen. 'Amethyst' is veel hoger dan de meeste cultivars van S. nemorosa en daar dient zich het dilemma aan: Veel cultivars die als nemorosa te boek staan zijn dat officieel niet. Een plant onder de juiste naam verkopen is niet altijd voordelig er wordt veel vaker gezocht naar Salvia nemorosa ‘Mainacht' dan naar Salvia x sylvestris ‘Mainacht’ zoals de plant dient te worden genoemd.
Als we de cultivars op volgorde zetten kunnen we van wit: Salvia nemorosa 'Porzellan’ en Salvia x sylvestris 'Schneehügel' langs roze met Salvia nemorosa 'Rosenwein' en Salvia x sylvestris 'Rosa Königin' tot het donker paarsblauw van Salvia x sylvestris ‘Mainacht’, Salvia x sylvestris 'Viola Klose' en Salvia nemorosa 'Ostfriesland' variëren. De meest blauwe is Salvia x sylvestris 'Blauhügel. Een buitenbeentje is bekend als Salvia nemorosa ‘Plumosa’ die eigenlijk ‘Pußtaflamme’ heet. Hier zijn de bloeiaren gevuld tot wijnrode dotten die zich helaas maar met moeite staande kunnen houden.
De lipbloemen van Salvia zijn meestal verenigd in een aar, in meer of mindere mate hebben ze die allemaal. Bij het samenstellen van een border met Salvia soorten is het dus zinvol af te wisselen met wat klassieke bloemvormen zoals die van Echinacea, Geraniums of schermen zoals bij Achillea. Het natuurlijk karakter van de winterharde soorten wordt versterkt wanneer we ze combineren met grassen.
Bij kranssalie zitten de bloemen in kransen rond de stengel. Salvia verticillata ‘Purple Rain’ is hiervan een selektie die geen zaad zet. Dat betekent doorgaans dat de plant langer en rijker bloeit. De wilde vorm is een nogal uitbundig uitzaaier wat storend gevonden kan worden maar ook als voordeel beschouwd kan worden. Persoonlijk vind ik het wel aardig: zelfvullende borders. Klanten op onze kwekerij vragen vaak expliciet om de wilde vorm en zijn dus kennelijk niet altijd ingenomen met de verbetering aan ‘Purple Rain’.
terug naar de top
De grootte van de bloemen variëert van de kleinste bloemen bij Salvia tillifolia, een eenjarige die eindeloos wolkjes van 2 mm grote bloemen maakt, tot de grootste bij Salvia patens ‘Guanajuato’ met diepblauwe bloemen die tot 5 cm lang en 3 cm breed kunnen worden aan een boom van een plant. Een gooi naar het kampioenschap kleinste bloemen doet ook het kankerkruid: Salvia lyrata waar de bloemen vaak helemaal niet zichtbaar zijn omdat de bloemblaadjes zich niet ontwikkelen. De naam kankerkruid is vrij vertaald uit het Amerikaanse ‘Cancer Weed’. De plant schijnt volgens natuurgenezers effectief te zijn bij de behandeling van onder andere huidkanker. Ze compenseert voor het gezonde tuinierende deel van de bevolking haar ontbrekende bloemen met prachtig rood getekend blad. Of in het geval van de nieuwe cultivar ‘Purple Knockout’ volledig diep purperrood blad. Salvia lyrata is kort levend wat in ons klimaat betekent dat ze vaak eenjarig is. Soms zaait ze zich wel weer uit.
terug naar de top
Amerikaanse Salie
Als we in Amerika denken ons Engels goed te beheersen en op een kwekerij naar Sage vragen lopen we de kans te worden meegenomen naar de A van Artemisia of Alsem. Het woord Sage staat er voor aromatische planten en de meest voorkomende inheemse aromatische plant in Amerika is Sagebrush: hieronder vallen een aantal Alsemsoorten. Ook de wierook van de Indianen wordt Sagebrush genoemd. Elke stam heeft zijn eigen samenstelling van de gedroogde kruiden die worden verbrand om met hun aroma geesten of luchtjes te verdrijven. Het aandeel Alsem is over het algemeen overheersend. Sommige stammen gebruiken vooral een Salvia soort: Salvia apiana en hier wordt het interessant. Deze mysterieuze plant heeft leerachtig zilvergrijs blad met een heerlijke indringende eucalyptus geur. In Zuid-Afrika is er ook een Salvia die wordt gebruikt als een soort brandkruid voor rituelen: Salvia repens. Zo vinden we op elk continent wel medicinale of folkloristische toepassingen van een inheemse Salvia.
terug naar de top
In China treffen we soorten aan met meestal een kenmerkende dikke wortelstronk met een toef van rozetten op de kop. De duizenden jaren oude Chinese kruidengeneeskunde die nog zeer veel wordt toegepast heeft voor bijna alle planten wel een medicinale toepassing. Maar de de reputatie van Roodwortelsalie of Dan Shen (Salvia milthiorrhiza) is zelfs bij Nederlandse natuurgenezers bekend. Het is een heel afwijkende soort met handgeveerd blad dat in het voorjaar diep rood uitloopt en daarna langzaam groen wordt. De bloemen zijn paarsblauw.
foto: Salvia pratensis 'Lapis Lazuli'
Veel Chinese Salvia soorten komen uit gebergtegebieden waar het streng kan vriezen en zijn bij ons dus prima winterhard. Salvia bulleyana is hier een voorbeeld van met bloemen in de onthutsende combinatie van donkergeel met een bijna zwarte onderlip boven bolrond blad. Zelfs tuiniers met een behoorlijke dosis geelvrees durven deze vaak nog wel aan. Geel komt meer voor bij soorten uit de omgeving van het Himalaya gebergte zoals Salvia cleistocama en Salvia nubicola die botanisch gezien een voortzetting zijn van de Europese Kleverige Salie; Salvia glutinosa. Ze hebben allemaal de prettige eigenschap ook in de schaduw goed te bloeien. Daar is het geel bovendien als opvallende kleur heel welkom. Salvia cleistocama is echt een plantaardige bom die explodeerd in een massa van groot donkergroen blad en een eindeloze reeks gele bloemen met een bruine onderlip. De betekens van nubicola is: van grote hoogte en slaat op de natuurlijke standplaats. De onderlip van nubicola is oranje en de groei is wat minder uitbundig hoewel de 100 cm ook door nubicola makkelijk wordt gehaald is de expansie in de breedte wat bescheidener. Heel anders is de breeduitgroeiende Salvia przewalskii met lang lancetvormig blad, mooi grijs van onder en met prachtige grote bolle mauve bloemen.
terug naar de top
In Servië staan we even, niet te lang, stil bij de kortlevende Salvia jurisicii en mijmeren wat bij de romantische aanblik van het varenachtige blad met wazige gefranste bloemetjes in pasteltinten.
Ons vlakke land kent maar een inheemse Salvia: Veldsalie, Salvia pratensis, een prachtige plant die jammer genoeg, hoewel hevig en diep paarsblauw, maar kort bloeit. Salvia pratensis 'Lapis Lazuli' is een heel mooie cultivar met grote magenta-roze bloemen. De naam 'Lapis Lazuli' betekent blauwe steen en is aan de plant gegeven door een Duitse kweker die misschien een beetje kleurenblind is.
Scharlei: Salvia sclarea en Zilversalie: Salvia argentea zijn andere mediterrane soorten. Aan zilversalie heeft u een prachtige bladplant. Het blad is heel zwaar behaard en golvend gelobt witgrijs. Het is zo donzig dat het uitnodigd tot aaien. Er wordt vaak ten onrechte beweerd dat Zilversalie tweejarig is. De plant kan wel 30 jaar oud worden. Het probleem is dat de plant ‘s winters bovengronds afsterft en slakken elke poging tot hergroei verorberen waardoor de plant uiteindelijk het loodje legt na één of enkele jaren. De bloemen zijn groot en zuiver wit. Als de plant bloeit wordt het blad minder grijs en harig. Scharlei is officieel tweejarig en houdt zich daar ook meestal braaf aan. Alleen in bloei en vooral na een warme zomerregen geeft de plant haar aroma prijs. In de Drôme, het Franse Lavendelgebied staan akkers vol met scharlei vanwege de etherische olie die onder andere in mannenparfums toepassing vindt. De geur heeft iets van keukenmeidenzweet wat misschien een verklaring is voor de aantrekkingskracht op mannen van deze muskusgeur. Mooie vormen zijn de variëteit turkestanica en ‘Adana Form’. Er bestaat ook een witte vorm, zoals gebruikelijk aangeduid als: ‘Alba’. Salvia sclarea ‘Alba’ gedraagt zich vaker als kortlevende meerjarige plant dan de andere scharleien.
foto: Salvia greggii 'Peach'
Terug in Amerika komen we bij de schatkamers van Texas en Mexico. deze werd pas echt ontsloten voor de tuinwereld dankzij een expeditie in 1991 met o.a. James Compton, John d’Arcy en Martyn Rix. Zij vonden er natuurlijke hybrides, van Salvia greggi met Salvia microphylla, in warme kleuren zoals geel en oranje die ze de naam Salvia x jamensis gaven. De meeste soorten uit Midden Amerika zijn bij ons niet of slechts matig winterhard. Maar er is een groot aantal dat zich inmiddels als kuipplant mag verheugen op een hoge mate van populariteit. Deze populariteit verdient een plant in mijn ogen pas wanneer ze maandenlang kan bloeien en niet al te hoge eisen stelt aan overwintering.
Absoluut in aanmerking komen: Salvia microphylla en Salvia patens. Er zijn geen dankbaardere kuipplanten dan deze. De kleinbladige Salvia microphylla var. neurepia die redelijk verkrijgbaar is bloeit gemakklijk van mei tot november met een zee van kleine rode bloemetjes die keurig afvallen wanneer ze verwelken. Dit zelfschonend vermogen is een nuttige eigenschap voor kuipplanten die de eigenaar veel werk bespaart bij het op orde houden van zijn potplanten. Overwinteren van S. microphylla mag geen probleem zijn, de plant doorstaat moeiteloos -10o vorst en overleeft sommige winters ook in de vollegrond. De grote bloemen in diepblauw, wit, lila of hemelsblauw van .
Salvia patens zijn bijna onweerstaanbaar.
Salvia patens moet af en toe bijgeknipt worden om de uitgebloeide aren te verwijderen.
foto: Salvia patens 'Oxford Blue'
Salvia guaranitica komt voor in Brazilie, Paraguay, Uruguay en Argentinie. De plant sterft ‘s winters helemaal af en loopt het volgend voorjaar weer uit de wortelknollen uit. Dat verklaart waarom de plant redelijk veel vorst verdraagt. Met een blader- of stro-dek in de winter is het mogelijk dat ze in de volle grond overleven. In het voorjaar is het zaak goed op te letten dat de slakken niet de uitlopertjes afknagen. Het zijn hoge planten die laat in de zomer beginnen te bloeien en doorgaan tot de eerste vorst. Er zijn prachtige vormen zoals de diepblauwe ‘Blue Enigma’ en de hemelsblauwe ‘Argentine Skies’. De laatste bloeit iets minder rijk. De kruising met Salvia gesneriiflora: Salvia ‘Purple Majesty’, heeft ongeveer dezelfde eigenschappen maar is nog groter en heeft dieppaarse bloemen aan donkere stelen.
Een andere hoge soort en late bloeier is de prima winterharde Salvia azurea. De bloemen zijn azuurblauw en steken mooi af tegen het zilvergrijze blad en de bijna witte stengels. Een goede plant voor warme zonnige plaatsen.
Nog meer kuipplanten
Salvia corrugata werd enkele jaren geleden door Ken Gillanders in zijn australische kwekerij geïntroduceerd na een expeditie in Zuid Amerika. In het wild komt de plant voor in de Andes tussen 2500 en 3000 m hoogte van Colombia tot Peru. In 1999 kregen we tijdends de voorjaars Tuindagen van Beervelde een onderscheiding voor Salvia corrugata van de botanische jury.
Salvia discolor is een plant die iedereen die ze heeft zien bloeien moet hebben. Deze tropische soort uit Peru heeft de volmaakte kombinatie van zilver blad met zwarte bloemen en een elegante groeiwijze. Het is niet de meest makkelijk te overwinteren kuipplant omdat ze ‘s winters wil doorgroeien en blad houdt. Licht en niet te lage temperaturen zijn een vereiste voor succes.
foto: Salvia discolor
Salvia dorisiana is een specialist op het gebied van geur. In ons klimaat is ze vrijwel niet in bloei te krijgen. Maar het blad heeft de geur van een heerlijke fruitsalade met o.a. banaan, ananas, en appel. Het blad is groot en zachtbehaard, wij zetten van deze altijd een pot bij de voordeur waar we er in het voorbijgaan de hand door kunnen halen om de geur te consumeren.
Salvia elegans staat bekend als Ananas Salie. Ze wordt meestal verkocht onder de naam: Salvia rutilans. Er zijn drie klonen in omloop die verschillend zijn van geur en bloeitijd. ‘Scarlet Pineapple’ geurt het meest naar ananas, ze geurt zelfs meer naar ananas dan ananas naar ananas geurt! Helaas is deze plant meestal pas bereid te bloeien als het alweer bijna gaat vriezen. De cultivars ‘Honey Dew Melon’ en ‘Tangerine’ met in hun geur een vleug van respectievelijk meloen en mandarijn bloeien al in juni. Voor de bloemen hebben ze wat van de intensiteit van de ananas geur in moeten leveren.
Culinaire toepassingen
De beste eetbare bloemen die ik ken zijn die van Salvia elegans. Dit is te danken aan de combinatie van ananassmaak met een druppel nektar in de bloembuis en de fel rode kleur die er op een bord prachtig uit springt. Het blad kan aan sauzen worden toegevoegd maar mag dan niet te lang mee koken. In de zomer maken we op basis van appeldiksap frisse dranken met fruit. Behalve vruchten gebruiken we hier ook blad van Ananas Salie, Zwarte-bessen Salie (Salvia x jamensis, Salvia greggii) of Mirt Salie, (Salvia microphylla) voor.
Salvia's
gids voor liefhebbers en vakmensen
In boekwinkels en bij ons op de kwekerij deze in 2000 verschenen vertaling van dit Salvia handboek verkrijgbaar.
Dit door Hanneke van Dijk en Gerrie de Jong-Zwier in het nederlands vertaald en bewerkte boek van John Sutton is in de bekende reeks van Schuyt & Co uitgegeven. Vanwege de kleuren van de Salvia foto's misschien wel het vrolijkste tuinboek dat bestaat. Het beschrijft een enorm aantal soorten en cultivars in detail.
Voor Salvia liefhebbers een onmisbaar boek, de rest van de mensen zou willen dat ze Salvia liefhebber waren.
Ik heb er zelf een hoofdstuk in mogen schrijven over onze collectie en over andere kwekers en liefhebbers die met Salvia bevriend zijn.
(ISBN 90-6097-555-3)
terug naar de top
© Roger Bastin, Kwekerij V.O.F. Roger & Linda Bastin
Nederlandse Planten collectie, Salvia, Lavandula, Santolina, Rosmarinus en Thymus
Nieuwenhuysstraat 29, 6336XV Aalbeek
telefoon 045-5231475 fax: 045-5281405
katalogus f 7,50 op giro 6857592
Salvia weekend 2001: zaterdag en zondag 11 en 12 augustus van 10.00 tot 17.00 uur (zie de agenda voor meer informatie.)
onze agenda voor informatie over het Salvia weekend en andere aktiviteiten
Jansaliegeest uit de fles, leuk artikel uit NRC met o.a. een salie recept